Akdeniz – Plastik Sorunlarının Odak Noktasından Çözümlerin İtici Gücüne
ÖNEMLİ BİLGİLER
Akdeniz, Avrupa’dan ve dünyanın dört bir yanından gelen turistler için en popüler destinasyonlardan biridir. Aynı zamanda, plastik kirliliğinden en çok etkilenen denizlerden biridir. Tek kullanımlık plastik üretimi ve tüketiminin yüksek seviyeleri ile plastik ürünler ve balıkçılık ekipmanlarına yönelik yetersiz atık yönetim sistemlerinin birleşiminden kaynaklanan yoğun insan faaliyeti, denizi tehlikeli bir plastik tuzağına dönüştürmektedir. Akdeniz yarı kapalı bir deniz olduğu için, deniz ortamına giren plastik atıklar havza içinde birikmekte ve deniz yaban hayatı ile ekosistemler için ciddi ve giderek artan bir tehdit oluşturmakta, yüzücüler, dalgıçlar ve gemiler için tehlike teşkil etmekte ve aynı zamanda kıyı topluluklarının geçim kaynaklarını da zayıflatmaktadır.
IUCN’nin tahminlerine göre, her yıl tüm Akdeniz ülkeleri ve nehir havzalarından denize 200.000 tondan fazla plastik atık sızmaktadır; bunun 77.000 tonu yalnızca kıyı bölgelerinden kaynaklanmaktadır. Güçlü kıyı ekonomileri ve popüler turizm destinasyonlarına sahip olan Türkiye ve Tunus, plastik kirliliğinden ciddi şekilde etkilenen iki ülkedir.
Plastik, yaban hayatı birçok yönden etkiler: ağlara takılma, zararlı katkı maddeleri ve yutulması, balıklar, deniz memelileri, deniz kaplumbağaları ve deniz kuşlarının yanı sıra kabuklular ve mercanlar gibi küçük organizmalara da ciddi zararlar verebilir. IUCN’ye göre, 1.000 ton büyük plastik atık ya deniz yüzeyinde ya da su kolonunda yüzmekte olup, her yıl balıklar ve deniz memelileri tarafından 300 ton plastik atığın yutulduğu tahmin edilmektedir. Deniz ürünleri yoluyla besin zincirine giren mikroplastikler insan vücudunda birikebilir ve içerdikleri kimyasallar ve kirleticiler nedeniyle insan sağlığı üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir. Akdeniz’e giren plastik atıkların %90’undan fazlasının deniz tabanına batması bekleniyor; bu da bunların geri kazanılmasını neredeyse imkânsız hale getiriyor.
Plastik sızıntısı, balıkçılık, turizm ve rekreasyon gibi doğaya dayalı ekonomileri de etkilemekte ve kirlenmiş bölgelerdeki toplulukların yaşam kalitesini düşürmektedir. Ekosistem bozulması ve biyolojik çeşitlilik kaybı, ekonomik maliyetler ve gelir azalmasıyla daha da ağırlaşmakta olup, bu durum plastik kirliliğini hem çevresel hem de sosyo-ekonomik bir sorun haline getirmektedir.
Plastik kirliliğini azaltmanın en etkili yolu, kaynağında plastik sızıntısı riskini azaltmaktır. “Plastic Smart Ports” projesinde, proje ekibi turizm ve balıkçılık sektörleriyle el ele vererek alternatif çözümlerin pilot uygulamalarını yürütmektedir.
"Turizmde
Manzaralı tekne turlarından dalış maceralarına, taze deniz ürünlerinden yerel misafirperverliğe kadar, turizm kıyı bölgelerinin canlı ekonomilerini beslemektedir. Her yıl 300 milyondan fazla turist Akdeniz bölgesini ziyaret ediyor. Bunun bir bedeli var. Özellikle yoğun sezonda plastik atık miktarı %40'a kadar artabiliyor. Paket servis yiyecek ve içeceklerde genellikle tek kullanımlık plastik ürünler kullanılıyor:
- içecek bardakları
- plastik pipetler
- yiyecek kapları ve çatal-bıçak takımı
- PET şişeler
- atıştırmalık ve şekerleme ambalajları
Plastic Smart Ports, kara ve deniz tabanlı hizmet sağlayıcılar (restoranlar, kafeler, gezi tekneleri) genelinde “3R ve ötesi” yaklaşımını uygulayarak, Azaltma, Yeniden Kullanım ve Geri Dönüşüm (3R) ilkelerini döngüsel ekonomi stratejileri ve davranış odaklı müdahalelerle birleştirir.
Limanlardaki turizm sektörü, gastronomi işletmeleri ve tur operatörleri, tek kullanımlık plastik atıkların yayılmasına karşı çözümlerin itici güçleridir.
“Plastic Smart Ports” kapsamında, plastik kirliliğiyle mücadeleyi şu adımlarla sürdürüyoruz:
- Gastronomi hizmetleri için dayanıklı, yeniden kullanılabilir alternatifler (bardaklar, tabaklar, pipetler, çatal-bıçak takımları) ile su ve içecek dolum sistemlerini teşvik etmek;
- tek kullanımlık plastiklerin yerine geçecek kompostlanabilir çözümleri (örneğin, gıda kapları) test ediyoruz;
- Atıkların ayrıştırılmasını ve geri dönüşümünü iyileştirerek plastiklerin çöp sahalarına gitmesini önlemek ve doğaya sızma riskini azaltmak;
- yerel turizm işletmecileri için eğitimleri teşvik etmek;
- Tek kullanımlık plastiklerin etkileri konusunda vatandaşların ve turistlerin bilgilendirilmesini artırıyoruz.
Liman işletmeleri, misafirleri nezdinde farkındalık yaratabilir ve yeniden kullanım/geri dönüşüm ile plastik dışı alternatif çözümleri teşvik edebilir; böylece ziyaretçilerin daha temiz bir deniz çevresi için yürütülen faaliyetlere katkıda bulunmalarını sağlayabilir.
Çözüm arayışı - Balıkçılıkta plastik atık sorunuyla mücadele
Balıkçılık, yerel topluluklar için önemli bir gelir kaynağı ve ziyaretçiler için değerli bir üründür. Hem endüstriyel hem de geleneksel balıkçılık, denizlerdeki plastik atıkların oluşumuna katkıda bulunmaktadır. Sert hava koşulları, gemilerin pasif av araçlarıyla çarpışması, av araçlarının kayalık deniz tabanına takılması ve kullanılmış av araçları için uygun bir atık yönetim sisteminin bulunmaması, av araçlarının kaybolmasına neden olmaktadır.
Tasarımları gereği, terk edilmiş, kaybolmuş veya başka bir şekilde atılmış balıkçılık ekipmanları, canlıların aksaması, boğulma ve mikroplastik kirliliği yoluyla deniz yaşamı ve habitatları için ciddi bir tehdit oluşturabilir. Deniz ürünlerini depolamak ve taşımak için yaygın olarak kullanılan polistiren balık kutuları, genellikle operasyonlar sırasında kırılır ve mikroplastik kirliliğine katkıda bulunan enkaz parçalarını etrafa saçar.
Plastic Smart Ports kapsamında, geleneksel balıkçılarla işbirliği içinde, balıkçılıktan kaynaklanan plastik atıkları azaltmak amacıyla şu adımları atıyoruz:
- kullanım ömrünü tamamlamış balıkçılık ekipmanlarının geri dönüşümünü sağlamak için bir toplama ve ayırma sistemi kurmak;
- biyolojik olarak parçalanabilir balık ağları ve av araçları işaretleme sistemleri gibi yenilikçi çözümleri test etmek;
- terk edilmiş av araçlarının tespit edilmesi ve geri kazanılmasına yönelik yöntemleri geliştirerek;
- balıkların depolanması ve nakliyesi için yeniden kullanılabilir ve dayanıklı ambalajların kullanımını teşvik ediyoruz.
Plastik sızıntısını kaynağında durdurmak
Deniz ortamından plastiklerin temizlenmesi maliyetli ve son derece verimsiz bir işlemdir. Yüzeyde, geniş alanlarda plastiklerin temizlenmesi teknik olarak mümkün değildir ve bu işlem, hem küçük hem de büyük canlılar ile deniz tabanı habitatları üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir. Daha derin deniz tabanında ise, plastik nesneleri sistematik olarak temizlemeye yönelik günümüzde herhangi bir teknoloji bulunmamaktadır ve bu tür faaliyetlerin ekolojik etkileri de bilinmemektedir. Kayıp balıkçılık ekipmanları, deniz yaban hayatı üzerinde en ciddi etkilere sahip unsurlardan biridir: Küresel olarak, bilim insanları, plastik nesnelere takılma vakalarının %71’inin, muhtemelen terk edilmiş balıkçılık ekipmanlarıyla ilişkili olan halatlar ve ağlardan kaynaklandığını tespit etmiştir (Gall & Thompson 2015). Bilinen tüm deniz kuşu türlerinin en az %25’i, tüm deniz memelisi türlerinin %40-45’i ve 7 deniz kaplumbağası türünün tamamı plastik nesnelere takılma olaylarından etkilenmektedir (Gall & Thompson 2015, Kühn & van Franeker 2020).
Plastik akışı durdurulmazsa, daha büyük parçalar tüm deniz ortamlarında birikecek ve daha küçük mezo- ve mikroplastiklere parçalanmaya devam edecektir. Halihazırda Akdeniz’deki yunus balinaları ve dev köpekbalıklarının yağ tabakası ve kas dokusu, plastiklerden sızan ftalatlar, Bisfenol A ve diğer kimyasallar gibi katkı maddeleriyle kirlenmiş durumdadır (Fossi ve ark. 2014). Bu kimyasalların bazıları, deniz türlerinin hormon sistemini, büyümesini ve üremesini etkileyen endokrin bozucular olarak bilinmektedir. Ton balığı ve kılıç balığının %18’inin bağırsaklarında plastik kalıntılar bulunması nedeniyle, bu zararlı etkilerin bir kısmı kaçınılmaz olarak insanların sofralarına da ulaşmaktadır.